Poziv jednog meštanina, nekoliko istraživača i nepoznat otvor u steni bili su početak priče o pećini Orlovači, koja traje duže od pola veka. Danas je Orlovača jedna od najlepših pećina u Republici Srpskoj i najpoznatija pećina na području opštine Pale, a njena unutrašnjost krije brojne prirodne, naučne i paleontološke vrednosti.
Smeštena u njedrima Romanije, nadomak Pala, Orlovača je prvi put ozbiljnije istražena 13. septembra 1975. godine. Prvi speleolozi stigli su na poziv lokalnog meštanina koji ih je obavestio da se na tom području nalazi neistražena pećina. Do njenog unutrašnjeg dela istraživači su tada morali da prođu kroz bočni kanal dug 206 metara, čiji je prečnik iznosio svega 60 centimetara. Za prolazak kroz ovaj uski kanal bila su im potrebna čak četiri sata.
Nakon ulaska, pred istraživačima se otvorio podzemni svet bogat pećinskim nakitom – stalaktitima, stalagmitima, pećinskim zavesama, stubovima i bigrenim kadicama. Ovi prirodni oblici nastajali su delovanjem vode tokom hiljada godina. Jedna od posebno zanimljivih celina je dvorana nazvana „Ljubavni poljubac“, odnosno „Intimni trenutak“. Naziv je dobila po stalaktitu i stalagmitu koji se još nisu spojili.
„Stalaktiti su gornji, a stalagmiti donji ukrasi. Kada kap vode padne, deo materijala ostaje na plafonu, dok se drugi deo raspršuje na dnu. Zbog toga je stalagmit širi, robusniji i nepravilnijeg oblika“, objašnjavaju istraživači. Koliko je prirodi potrebno da izgradi ove ukrase najbolje govori podatak da za samo jedan centimetar pećinskog nakita u Orlovači može biti potrebno između 200 i 1.000 godina. Tri centimetra tako mogu predstavljati između 600 i 3.000 godina prirodnog procesa.
Posebnu atrakciju predstavljaju i bigrene kadice, koje se u najlepšem izdanju mogu videti tokom ranog proleća i kasne jeseni, kada se napune vodom. Svaka kap koja sa plafona padne u vodu stvara mali talas koji raznosi materijal i kalcijum-karbonat, postepeno oblikujući ove prirodne bazene. Među najlepšim delovima Orlovače izdvaja se i dvorana stubova. Na prostoru od svega šest do sedam kvadratnih metara priroda je formirala više od 20 stubova i 18 stalagmita.
„Čovek bi rekao da na ovako malom prostoru ne može biti više od deset stubova, a priroda je napravila više od 20“, navode istraživači. Osim izuzetnih pećinskih ukrasa, Orlovača je značajna i zbog paleontoloških nalaza. U njenoj unutrašnjosti pronađeni su fosilni ostaci pećinskog medveda, vrste koja je nestala pre oko 10.000 godina. Do sada su pronađeni ostaci više od osam jedinki, od mladih do veoma starih životinja. Među najznačajnijim nalazima je lobanja pronađena 2014. godine, koja se ubraja među pet najvećih lobanja pećinskog medveda pronađenih u Evropi.
Pored lobanja, pronađene su i butne kosti, plećke, rebra, kukovi, pršljenovi i zubi. Posebno je zanimljiva jedna donja vilica. Prema njenim dimenzijama, istraživači pretpostavljaju da bi lobanja kojoj je pripadala mogla biti još veća od najveće do sada pronađene, za oko pet do šest centimetara. Fosilni ostaci danas se čuvaju u muzeju podno Orlovače, zajedno sa predmetima koji svedoče o prisustvu ljudi na ovom prostoru tokom rimskog perioda i srednjeg veka.
Zbog svojih prirodnih i naučnih vrednosti, Orlovača je 2011. godine proglašena spomenikom prirode. Za posetioce je otvorena od aprila do oktobra, kada turisti imaju priliku da zavire u podzemni svet Romanije i vide tragove prirode koji su nastajali hiljadama godina. Priča o Orlovači tako i danas traje. Ono što je počelo pozivom jednog meštanina i otkrićem nepoznatog otvora u steni, pretvorilo se u istraživanje jednog od najvrednijih prirodnih lokaliteta ovog kraja – mesta u kojem se vreme meri kapima vode, a istorija čuva u kamenu i fosilima.
