Političko delovanje Srpske pravoslavne crkve (SPC) u Bosni i Hercegovini od 1989. do 1996. godine, njen trenutni uticaj u Srbiji i regionu, kao i pitanje mira ili primirja u BiH, ključne su teme knjige „Brzina mraka“ autora Edina Omerčića. Ova knjiga je proizašla iz Omerčićeve doktorske disertacije koju je odbranio na Filozofskom fakultetu u Zagrebu 2023. godine.
Omerčić tvrdi da je SPC imala značajnu ulogu u širenju srpskog nacionalizma tokom osamdesetih godina i u opravdavanju ratnog stanja i ratnih zločina. On se oslanja na tezu američkog antropologa Gregorija Stantona da su aktivnosti SPC-a uključivale nekoliko faza koje predstavljaju korake ka genocidu. Prema njegovim rečima, crkva je funkcionisala kao (nad)politička institucija, aktivno učestvujući u javnom životu kroz različite apele, programe i izveštaje.
Omerčić navodi da su događaji poput pronošenja moštiju kneza Lazara bili deo šireg pokreta nacionalnog buđenja, koji se preklapao sa ratnim dešavanjima u Bosni i Hercegovini. On se oslanja na razne izvore, uključujući arhive BiH, Republike Srpske i Međunarodnog krivičnog suda, dok mu pristup arhivu SPC nije bio omogućen zbog nesređenosti građe.
U knjizi se takođe analizira proces negiranja zločina koji su počinjeni nad Bošnjacima i Muslimanima. Omerčić ističe da je SPC odmah nakon ratnih zločina počela da ih negira, percipirajući ih kao herojske činove i osvetu. Knjiga se bavi ustavnopravnim položajem BiH, revitalizacijom religioznosti i procesima desekularizacije u jugoistočnoj Evropi, kao i saradnjom SPC-a sa drugim institucijama u promociji nacionalizma.
U sedmom poglavlju, Omerčić se osvrće na „filozofiju rata“, naglašavajući da je negiranje zločina poslednja faza genocida. On smatra da je SPC minimizovala i negirala zločine koje su počinile snage JNA u Bosni i Hercegovini.
Na promociji knjige u Beogradu, istoričar Milivoj Bešlin ukazuje na složenost uloge patrijarha Pavla, koji je imao i kritičke izjave o nacionalizmu, ali je generalno podržavao dominantne narative SPC-a. Bešlin naglašava da je SPC danas postala političko-propagandna ustanova koja služi kao produžena ruka trenutnog režima u Srbiji.
Omerčić kritikuje delovanje SPC u BiH, posebno u svetlu nedavnih izjava patrijarha Porfirija o Miloradu Dodiku. On izražava zabrinutost zbog negiranja međunarodnog pravnog subjektiviteta BiH od strane crkvenih lidera.
Na kraju, Omerčić naglašava da rat nije završen i da BiH prolazi kroz primirje, dok Bešlin dodaje da odgovornost leži na političkim elitama i građanima koji biraju takve vođe. Omerčić se nada da istraživanja poput njegovog mogu doprineti razumevanju prošlosti i eventualnom izlasku iz trenutnog stanja primirja ka pravom miru.
